Tỷ lệ đồng trong motor: cách ước tính lượng đồng và định giá motor phế liệu

Tỷ lệ đồng trong motor là câu hỏi đầu tiên khi bán motor cũ, motor cháy hay motor thanh lý theo máy. Một chiếc motor nặng 20 kg không có nghĩa là có 20 kg đồng: phần lớn khối lượng nằm ở vỏ gang, lõi thép và trục. Bài viết này giải thích motor gồm những phần nào, tỷ lệ đồng thường gặp theo từng loại, cách tự cân mẫu để tính lượng đồng thật, và cách motor phế liệu được định giá theo từng phần kim loại.

Nội dung được đội thu mua Thành Long tổng hợp từ thực tế thu gom motor ở nhà xưởng, xưởng cơ khí và các lô thanh lý thiết bị. Các con số trong bài là mốc tham khảo để ước nhanh. Lượng đồng chính xác của một lô motor chỉ có được khi cân mẫu.

Motor điện gồm những phần nào?

Phần lớn motor gặp trong phế liệu là động cơ điện xoay chiều một pha hoặc ba pha. Khi tháo ra, một chiếc motor thường có các phần sau:

• Vỏ motor: bằng gang ở motor công nghiệp cỡ vừa và lớn, bằng nhôm ở motor nhỏ hoặc đời mới, bằng thép dập ở motor quạt, máy bơm gia đình.

• Lõi stator: nhiều lá thép kỹ thuật điện ghép lại, chiếm khối lượng lớn nhất bên trong.

• Bối dây stator: dây điện từ quấn trong rãnh lõi thép, có lớp sơn cách điện. Đây là phần chứa gần như toàn bộ đồng của motor.

• Rotor và trục: rotor lồng sóc phổ biến dùng thanh nhôm đúc liền, trục bằng thép. Một số motor lớn hoặc motor đặc biệt dùng rotor thanh đồng.

• Phụ kiện: bạc đạn, quạt làm mát bằng nhựa hoặc nhôm, nắp chụp quạt, hộp đấu dây, tụ điện ở motor một pha.

Vì đồng chỉ nằm ở bối dây, tỷ lệ đồng của motor phụ thuộc chủ yếu vào việc vỏ và lõi thép nặng bao nhiêu so với cuộn dây.

Tỷ lệ đồng trong motor khoảng bao nhiêu?

Không có một con số chung cho mọi motor. Bảng dưới đây là khoảng thường được dùng để ước nhanh trước khi cân mẫu, tính trên khối lượng motor nguyên con, dây quấn bằng đồng.

Motor quấn dây nhôm có tỷ lệ đồng gần như bằng 0, dù nhìn bên ngoài rất giống motor dây đồng. Vì vậy trước khi áp bất kỳ tỷ lệ nào, cần kiểm tra dây quấn theo cách ở phần dưới.

Cách tính tỷ lệ đồng trong motor bằng cân mẫu

Cách chính xác nhất là tháo hẳn một chiếc motor đại diện cho cả lô, giống phương pháp cân mẫu khi tính tỷ lệ đồng trong dây cáp điện.

1. Chọn motor mẫu cùng loại, cùng cỡ với phần lớn lô hàng. Lô có nhiều cỡ thì chọn mỗi cỡ một mẫu.

2. Cân motor nguyên con khi đã xả dầu (nếu có) và ghi lại khối lượng.

3. Tháo vỏ, nắp, rotor để còn lại stator có bối dây.

4. Cắt bối dây sát mặt lõi thép ở một đầu, rồi kéo hoặc đục dây ra khỏi rãnh ở đầu còn lại.

5. Cân riêng phần dây đồng đã tách sạch giấy cách điện, dây buộc và đầu cos.

6. Tính tỷ lệ: tỷ lệ đồng (%) = khối lượng dây đồng ÷ khối lượng motor nguyên con × 100.

Ví dụ tính cho một lô motor

Một motor 3 pha vỏ gang nặng 22 kg, tách được 2,4 kg dây đồng. Tỷ lệ đồng là 2,4 ÷ 22 × 100 ≈ 10,9%. Nếu lô có 30 motor cùng loại, tổng khối lượng 660 kg, lượng đồng ước tính là 660 × 10,9% ≈ 72 kg. Phần còn lại khoảng 588 kg là gang, thép, nhôm và tạp chất, được tính theo nhóm kim loại tương ứng.

Dây tách từ motor còn lớp sơn cách điện nên khối lượng cân được hơi lớn hơn đồng thực tế. Với lô lớn, bên mua và bên bán nên thống nhất trước cách tính phần này.

Ước tính nhanh khi chưa tháo được motor

Khi khảo sát hiện trường mà chưa tháo được mẫu, có thể khoanh vùng tỷ lệ đồng bằng các dấu hiệu sau.

Vỏ gang hay vỏ nhôm

Gõ nhẹ và nhìn bề mặt: vỏ gang màu xám sẫm, nặng, có gân đúc dày; vỏ nhôm nhẹ hơn hẳn, màu bạc, không hút nam châm. Cùng công suất, motor vỏ nhôm thường cho tỷ lệ đồng cao hơn vì tổng khối lượng nhẹ hơn. Cách nhận biết gang kỹ hơn có trong bài gang phế liệu.

Kích thước bối dây

Tháo nắp chụp quạt hoặc nắp hông để nhìn đầu bối dây. Bối dây to, chiếm gần hết khoang hai đầu stator thì nhiều đồng; bối dây nhỏ, thưa thì ít đồng hơn.

Motor đã quấn lại

Motor từng cháy và quấn lại thường có dây và sơn khác màu với bản gốc. Thợ quấn có thể thay dây đồng bằng dây cỡ khác, nên tỷ lệ đồng của motor quấn lại khó đoán hơn motor nguyên bản.

Nhãn công suất

Nhãn trên thân motor cho biết công suất, điện áp và số pha. Công suất cao thường đi kèm khối lượng đồng lớn hơn, nhưng vỏ và lõi thép cũng nặng lên theo, nên tỷ lệ phần trăm không tăng nhiều.

Phân biệt motor dây đồng và motor dây nhôm

Dây điện từ bằng nhôm cũng được phủ sơn cách điện màu nâu đỏ giống dây đồng, nên nhìn màu sơn là không đủ. Cách kiểm tra:

• Cạo lớp sơn ở một đoạn dây: đồng có màu đỏ cam, nhôm có màu trắng bạc.

• Nhìn mối nối đầu dây: dây nhôm thường được nối bằng ống ép hoặc mối hàn riêng, khác với mối hàn thiếc thông thường của dây đồng.

• Uốn thử một sợi dây nhỏ: dây nhôm mềm, dễ gãy khi bẻ đi bẻ lại nhiều lần.

• So khối lượng: cùng cỡ vỏ, motor dây nhôm nhẹ tay hơn.

Trong một lô motor dân dụng, nên kiểm tra vài chiếc ngẫu nhiên. Chỉ cần lẫn vài motor dây nhôm là tỷ lệ đồng chung của lô đã thay đổi.

Bán motor nguyên con hay tháo ra?

Với motor quạt, máy bơm nhỏ, công tháo thường không bù được phần chênh. Với motor công nghiệp cỡ lớn, cân một mẫu để chốt tỷ lệ là đủ, không nhất thiết phải tháo hết cả lô.

Motor phế liệu được định giá thế nào?

Giá motor phế liệu là tổng giá trị các kim loại thu hồi được, trừ đi chi phí tách và phần tạp chất:

• Phần đồng: dây motor còn sơn cách điện, thường được tính theo nhóm đồng motor hoặc đồng cháy, không áp giá đồng đỏ sạch. Sự khác nhau giữa các loại đồng có trong bài đồng nguyên chất là gì.

• Phần gang, thép: vỏ gang, lõi thép kỹ thuật điện, trục và bạc đạn tính theo nhóm gang hoặc sắt máy.

• Phần nhôm: vỏ nhôm, rotor nhôm đúc tính theo nhóm nhôm.

• Phần bị trừ: dầu còn trong motor, nhựa, tụ điện, dây nguồn có vỏ.

Mỗi nhóm có dòng giá riêng trên bảng giá thu mua phế liệu. Nếu motor còn chạy tốt, đừng vội tính theo ký: motor còn dùng được thường có giá theo thiết bị, cao hơn giá phế liệu. Trường hợp này xem thêm dịch vụ thanh lý máy móc cũ.

Không nên đốt motor để lấy đồng

Đốt bối dây cho cháy hết sơn rồi mới bán là cách làm còn gặp, nhưng thiệt nhiều hơn lợi:

• Đồng bị oxy hóa: dây sau khi đốt đen, giòn, hao hụt và bị xếp vào nhóm đồng cháy, giá thấp hơn.

• Khói độc: sơn cách điện, nhựa và dầu khi cháy sinh khói độc, ảnh hưởng trực tiếp người đốt và khu dân cư.

• Vi phạm quy định môi trường: đốt chất thải ngoài trời có thể bị xử phạt hành chính.

Cắt và kéo dây bằng cơ học, hoặc bán nguyên con theo tỷ lệ đã cân mẫu, đều cho kết quả tốt hơn.

Lưu ý với lốc máy nén, máy bơm và motor có dầu

• Lốc máy lạnh, tủ lạnh: môi chất lạnh còn trong hệ thống phải được thợ có thiết bị thu hồi, không cắt ống xả thẳng ra không khí. Dầu máy nén cần xả vào thùng chứa trước khi cân.

• Máy bơm chìm, motor giảm tốc: thường còn dầu bên trong, nên xả và để ráo để không bị trừ khối lượng.

• Tụ điện đời cũ: tháo ra để riêng, không đập vỡ, vì một số loại tụ cũ có chứa dầu cách điện.

• Motor dính nước, bùn: để ráo trước khi cân để tránh tranh cãi về phần trừ ẩm.

Chuẩn bị lô motor trước khi bán

1. Tách motor còn chạy được ra khỏi lô phế liệu để định giá theo thiết bị.

2. Chia motor theo loại: vỏ gang, vỏ nhôm, motor nhỏ dân dụng, lốc máy nén, motor giảm tốc.

3. Kiểm tra dây quấn vài chiếc mỗi nhóm để loại motor dây nhôm.

4. Xả dầu, tháo tụ và các phần nhựa dễ tháo.

5. Chụp ảnh nhãn công suất và ảnh tổng thể từng nhóm, ghi số lượng.

6. Cân mẫu một chiếc mỗi nhóm nếu lô lớn, để có căn cứ chốt giá.

Thành Long nhận cả motor lẻ và motor nguyên cụm theo máy. Chi tiết cách phân loại đồng, motor, máy biến áp có tại trang thu mua đồng phế liệu.

Câu hỏi thường gặp về tỷ lệ đồng trong motor

1 kg motor có bao nhiêu đồng?

Với motor dây đồng thông thường, 1 kg motor nguyên con chứa khoảng 80–180 gam đồng, tương ứng tỷ lệ 8–18% tùy vỏ gang hay vỏ nhôm. Motor giảm tốc và lốc máy nén thấp hơn. Muốn biết chính xác thì phải cân mẫu.

Đồng trong motor là đồng gì?

Dây quấn motor là dây điện từ làm từ đồng có độ tinh khiết cao, bên ngoài phủ một lớp sơn cách điện mỏng. Vì còn lớp sơn, dây motor thường không được tính bằng giá đồng đỏ sạch.

Motor bị cháy có còn bán được không?

Bán được. Motor cháy cuộn dây vẫn còn nguyên đồng, gang và thép, chỉ không còn giá trị theo thiết bị. Nếu lớp dây bị cháy nặng, phần đồng có thể bị xếp vào nhóm đồng cháy.

Có nên tự tháo motor để bán đồng riêng?

Chỉ nên tháo khi lô đủ lớn, motor cỡ vừa trở lên và có người làm quen tay, đủ đồ bảo hộ. Với motor nhỏ hoặc lô ít, bán nguyên con theo tỷ lệ cân mẫu thường lợi hơn khi tính cả công tháo.

Máy biến áp có tính giống motor không?

Cách tính tương tự: cuộn dây là phần đồng, lõi thép và vỏ tính riêng. Khác biệt là máy biến áp có thể quấn dây đồng hoặc dây nhôm, máy biến áp dầu còn phải xả dầu trước khi cân.

Kết luận

Tỷ lệ đồng trong motor thường chỉ khoảng 8–18% khối lượng nguyên con, thấp hơn nhiều so với cảm giác "motor toàn đồng". Kiểm tra dây đồng hay dây nhôm, chia motor theo loại vỏ và cân một mẫu đại diện là ba bước giúp lô motor được định giá đúng. Khi đã sẵn sàng, gửi ảnh nhãn motor và số lượng qua trang liên hệ để nhận khoảng giá. Khách ở các tỉnh xem phạm vi thu gom tại trang khu vực thu mua.