Ô nhiễm môi trường đất là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và 7 cách khắc phục

Ô nhiễm môi trường đất là gì? Đây là tình trạng hóa chất, chất thải hoặc sinh vật gây hại tích tụ trong đất ở mức làm suy giảm chức năng của đất và tạo rủi ro cho cây trồng, nguồn nước, hệ sinh thái hoặc sức khỏe con người. Vấn đề thường khó nhận biết bằng mắt thường: một nền đất nhìn khô ráo vẫn có thể chứa dầu, thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng.

Điều cần nhớ: không nên kết luận đất an toàn chỉ dựa vào màu, mùi hay việc cây vẫn mọc. Khi khu đất từng chứa hóa chất, ắc quy, dầu nhớt, bùn thải hoặc có sự cố tràn đổ, cần cô lập nguồn và lấy mẫu phân tích trước khi tiếp tục sử dụng.

Ô nhiễm môi trường đất là gì?

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), ô nhiễm đất là sự hiện diện của hóa chất hoặc vật liệu trong đất gây ảnh hưởng bất lợi đáng kể đến sinh vật hoặc chức năng của đất. Chất ô nhiễm có thể là hợp chất vô cơ như chì, cadimi, thủy ngân; hợp chất hữu cơ như dầu khoáng, dung môi, thuốc bảo vệ thực vật; một số chất thải hữu cơ; hoặc các chất mới nổi khó kiểm soát.

Cần phân biệt ô nhiễm đất với suy thoái đất. Xói mòn, nén chặt, mặn hóa hay mất chất hữu cơ làm đất suy thoái nhưng không tự động đồng nghĩa với ô nhiễm. Tuy vậy, mưa lũ và xói mòn có thể kéo chất ô nhiễm từ nơi này sang nơi khác, khiến phạm vi ảnh hưởng rộng hơn.

Đất có khả năng giữ và phân giải một phần chất ô nhiễm, nhưng khả năng đệm này có giới hạn. Khi vượt ngưỡng, chất ô nhiễm có thể đi vào cây trồng, bụi đất, nước mặt hoặc nước ngầm. Tại Việt Nam, việc đánh giá chất lượng đất cần căn cứ mục đích sử dụng và các thông số trong QCVN 03:2023/BTNMT về chất lượng đất, không dùng một ngưỡng chung cho mọi khu đất.

Dấu hiệu nào cho thấy đất có nguy cơ bị ô nhiễm?

Các biểu hiện bên ngoài chỉ giúp nhận diện nguy cơ, không thay thế kết quả lấy mẫu và phân tích. Nên thận trọng khi thấy một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Khu đất có vết dầu, lớp cặn bất thường, nước rỉ hoặc mùi hóa chất kéo dài.

• Cây chết cục bộ, sinh trưởng kém hoặc biến đổi bất thường mà không giải thích được bằng sâu bệnh, úng hay thiếu dinh dưỡng.

• Đất nằm cạnh điểm đổ rác tự phát, kho hóa chất, khu xi mạ, nơi sửa chữa máy móc, bãi chứa ắc quy hoặc khu vực từng xảy ra tràn đổ.

• Nước giếng gần khu vực đổi màu, có mùi lạ hoặc xuất hiện sự cố ô nhiễm ở thượng nguồn.

• Hồ sơ sử dụng đất cho thấy khu vực từng là nhà xưởng, bãi tập kết hoặc nơi lưu giữ chất thải.

Không tự nếm, ngửi sát, đốt hoặc đào xới phần đất nghi ô nhiễm. Những thao tác này có thể làm tăng tiếp xúc qua da, hô hấp và phát tán bụi.

5 nhóm nguyên nhân ô nhiễm đất phổ biến

1. Hoạt động công nghiệp, khai khoáng và sửa chữa

Dầu mỡ, dung môi, axit, bùn xi mạ, xỉ và bụi kim loại có thể rò rỉ trong quá trình sản xuất, lưu kho hoặc tháo dỡ thiết bị. Nếu máy móc cũ và phế liệu lẫn hóa chất được đặt trực tiếp trên nền đất, nước mưa có thể cuốn chất bám dính xuống đất hoặc ra hệ thống thoát nước.

2. Rác thải sinh hoạt và đổ bỏ không kiểm soát

Rác hữu cơ phân hủy tạo nước rỉ; nhựa vỡ vụn tồn lưu lâu; pin, bóng đèn, thiết bị điện tử và bình chứa hóa chất có thể giải phóng thành phần nguy hại. Đây là nhóm rác thải gây ô nhiễm đất thường gặp quanh khu dân cư và bãi đổ tự phát. Đốt rác ngoài trời không giải quyết được vấn đề mà còn để lại tro, cặn và phát tán chất ô nhiễm vào không khí.

3. Canh tác nông nghiệp thiếu kiểm soát

Dùng phân bón hoặc thuốc bảo vệ thực vật sai liều, sai thời điểm; đổ bỏ bao bì ngoài đồng; tưới bằng nước không đạt chất lượng; và quản lý chất thải chăn nuôi không phù hợp đều có thể làm chất ô nhiễm tích tụ. Rủi ro phụ thuộc loại hóa chất, liều lượng, thời gian tồn lưu, tính chất đất và đường phơi nhiễm.

4. Nước thải, nước rỉ và bùn thải

Hệ thống thoát nước hư hỏng, bể tự hoại rò rỉ, bãi chôn lấp quản lý kém hoặc việc tưới bằng nước thải chưa xử lý có thể đưa mầm bệnh, dinh dưỡng dư thừa và hóa chất vào đất. Khi thấm sâu, một số chất còn ảnh hưởng đến nước dưới đất và khiến việc phục hồi tốn kém hơn.

5. Sự cố và quá trình lan truyền tự nhiên

Tràn dầu, cháy kho, vỡ bồn chứa hoặc tai nạn vận chuyển tạo ra nguồn ô nhiễm đột ngột. Mưa lớn, ngập lụt, gió và xói mòn không phải lúc nào cũng tạo ra chất ô nhiễm mới, nhưng có thể vận chuyển chất đã tồn tại sang ruộng, ao hồ hoặc khu dân cư lân cận.

Hậu quả ô nhiễm đất đối với con người và môi trường

FAO cho biết chất ô nhiễm có thể ngấm xuống nước ngầm hoặc được cây hấp thu rồi đi vào chuỗi thức ăn. Hậu quả ô nhiễm đất vì vậy không dừng ở một khoảnh đất: nó có thể liên quan đến an toàn thực phẩm, nguồn nước, năng suất cây trồng và chi phí sử dụng đất về sau.

Ảnh hưởng sức khỏe phụ thuộc chất gây ô nhiễm và mức phơi nhiễm; không nên quy mọi bệnh cho đất khi chưa có đánh giá chuyên môn. Ví dụ, Tổ chức Y tế Thế giới nêu rằng con người có thể tiếp xúc với chì qua bụi, đất, nước hoặc thực phẩm nhiễm chì, và trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm. Vì vậy, nơi từng lưu giữ chì hoặc ắc quy cần được quản lý thận trọng.

7 biện pháp khắc phục ô nhiễm đất từ gốc

1. Ngăn chất ô nhiễm phát sinh: dùng khay chống tràn, nền chống thấm, mái che và nhãn nhận diện; kiểm tra định kỳ bồn chứa, đường ống, khu bảo dưỡng.

2. Phân loại chất thải tại nguồn: tách rác hữu cơ, vật liệu tái chế và chất thải nguy hại. Pin, ắc quy, dầu thải, hóa chất, giẻ lau nhiễm dầu không để chung với sắt vụn hoặc rác sinh hoạt.

3. Thu gom vật liệu có thể tái chế: giấy, nhựa và kim loại sạch nên được lưu riêng, khô ráo và chuyển cho đơn vị phù hợp. Việc thu gom sắt thép phế liệu đúng cách giúp giảm lượng vật liệu bị bỏ ngoài trời và tạo điều kiện kiểm soát phần chất bám dính.

4. Kiểm soát hóa chất nông nghiệp: áp dụng đúng hướng dẫn, ưu tiên quản lý dịch hại tổng hợp, không tái sử dụng bao bì và không đổ lượng dư xuống đất hay kênh mương.

5. Thu gom và xử lý nước thải, nước rỉ: không cho dòng chảy từ khu chứa nguyên liệu, rác hoặc máy móc đi thẳng ra đất. Bùn thải phải được nhận diện và quản lý theo tính chất thực tế.

6. Quan trắc và xử lý theo kết quả: lấy mẫu đúng vị trí, độ sâu và mục tiêu sử dụng đất; chọn giải pháp như cô lập, đào xúc, ổn định hóa, xử lý sinh học hoặc thực vật sau đánh giá của đơn vị chuyên môn.

7. Phục hồi và theo dõi sau xử lý: bổ sung vật liệu sạch, che phủ và trồng cây chỉ khi phù hợp với phương án phục hồi; tiếp tục quan trắc để xác nhận rủi ro đã được kiểm soát.

Không có một công thức xử lý cho mọi khu đất. Các biện pháp khắc phục ô nhiễm đất phải dựa trên loại chất ô nhiễm, nồng độ, diện tích, độ sâu, địa chất thủy văn và mục đích sử dụng sau phục hồi.

Cần làm gì khi nghi ngờ một khu đất bị ô nhiễm?

1. Dừng nguồn phát tán nếu có thể thực hiện an toàn: khóa van, dựng khay hứng hoặc che mưa cho vật chứa còn nguyên vẹn.

2. Khoanh vùng và hạn chế tiếp cận, đặc biệt với trẻ em, vật nuôi và người không có trang bị bảo hộ.

3. Không trộn lẫn hoặc tự di chuyển đất, bùn, bao bì và phế liệu nghi nhiễm sang khu vực sạch.

4. Ghi nhận thông tin về vật liệu, thời điểm, diện tích, hướng thoát nước và lịch sử sử dụng khu đất; chụp ảnh từ khoảng cách an toàn.

5. Liên hệ cơ quan chức năng hoặc đơn vị môi trường đủ năng lực để đánh giá, lấy mẫu và đề xuất phương án. Khi có nguy cơ tức thời với người hoặc nguồn nước, cần báo ngay cho chính quyền địa phương.

Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 là khung pháp lý nền tảng về quản lý chất thải và bảo vệ các thành phần môi trường tại Việt Nam. Cơ sở sản xuất nên đối chiếu thêm giấy phép môi trường, hồ sơ chất thải và quy định chuyên ngành áp dụng cho hoạt động của mình.

Tái chế phế liệu giúp bảo vệ đất như thế nào?

Tái chế giúp giảm lượng giấy, nhựa và kim loại bị đổ bỏ, giảm nhu cầu khai thác nguyên liệu nguyên sinh và tạo dòng thu gom có kiểm soát. Với doanh nghiệp, phân loại ngay tại nơi phát sinh còn giúp nhận diện sớm dầu, hóa chất hoặc tạp chất trước khi chúng thấm xuống nền.

Tuy nhiên, thu mua phế liệu không đồng nghĩa với xử lý mọi loại chất thải. Phế liệu tái chế sạch cần tách khỏi chất thải nguy hại và vật liệu nhiễm bẩn. Chẳng hạn, ắc quy và phế liệu chì cần quy trình lưu giữ, vận chuyển phù hợp; không tháo phá, đổ axit hay đặt trực tiếp trên đất. Tương tự, nhựa công nghiệp có thể tái chế nên được phân loại theo loại nhựa và tách khỏi bao bì còn hóa chất.

Phế Liệu Thành Long tiếp nhận thông tin để khảo sát và phân loại các lô phế liệu có khả năng thu hồi. Nếu lô hàng có dấu hiệu lẫn dầu, hóa chất hoặc thành phần nguy hại, khách hàng cần thông báo trước; chúng tôi sẽ xác định phạm vi có thể tiếp nhận và hướng dẫn tách riêng phần cần chuyển cho đơn vị xử lý phù hợp.

Câu hỏi thường gặp về ô nhiễm đất

Đất có mùi lạ có chắc chắn bị ô nhiễm không?

Không. Mùi lạ là dấu hiệu cần kiểm tra nhưng không đủ để kết luận. Nhiều chất ô nhiễm không màu, không mùi; ngược lại, mùi có thể đến từ chất hữu cơ đang phân hủy. Kết luận cần dựa trên lịch sử khu đất, khảo sát và phân tích mẫu.

Có thể trồng cây để làm sạch mọi loại đất ô nhiễm không?

Không. Xử lý bằng thực vật chỉ phù hợp với một số chất, điều kiện đất và mục tiêu nhất định; quá trình thường kéo dài và sinh khối sau hấp thu có thể cần quản lý riêng. Không tự trồng cây ăn được trên khu đất nghi ô nhiễm.

Chôn hoặc đốt rác có ngăn ô nhiễm đất không?

Không. Chôn lấp tự phát có thể tạo nước rỉ, còn đốt ngoài trời để lại tro cặn và phát tán chất ô nhiễm. Rác cần được phân loại, thu gom và chuyển đến hệ thống xử lý phù hợp.

Khi nào cần xét nghiệm đất?

Nên cân nhắc lấy mẫu khi đất từng được dùng cho hoạt động có nguy cơ; sau sự cố tràn đổ; trước khi chuyển sang trồng thực phẩm, làm trường học hoặc nhà ở; hoặc khi có dấu hiệu bất thường kéo dài. Kế hoạch lấy mẫu nên do người có chuyên môn xây dựng để kết quả đại diện cho khu đất.

Kết luận

Muốn kiểm soát ô nhiễm môi trường đất hiệu quả, ưu tiên đầu tiên luôn là ngăn chất ô nhiễm đi vào đất. Phân loại chất thải tại nguồn, lưu giữ có chống thấm, thu hồi vật liệu tái chế và chuyển chất thải nguy hại đúng nơi giúp giảm rủi ro ngay từ đầu. Với khu đất đã nghi ô nhiễm, hãy khoanh vùng, đánh giá bằng dữ liệu và lựa chọn phương án phục hồi theo chuyên môn thay vì che lấp dấu hiệu hoặc tự xử lý.

Nguồn tham khảo

• FAO – Soil pollution.

• FAO và UNEP – Global Assessment of Soil Pollution.

• WHO – Lead poisoning and health.

• Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14.

• Thông tư 01/2023/TT-BTNMT và QCVN 03:2023/BTNMT.